foto: toen de deelgemeenteraden in Rotterdam werden vervangen door gebiedscommissies heeft de Vereniging van Wijkbewoners Heijplaat (VWH) in een sneltreinvaart met een paar sessies samen met een aantal verenigingen op Heijplaat de nieuwbakken gebiedscommissie geholpen een breed gedragen gebiedsplan over Heijplaat te kunnen presenteren. Hierbij werd uitgegaan van de door de gemeentelijke diensten en andere stakeholders opgestelde zogenaamde DIN boom, waarin ambities voor de ontwikkeling van Groot Heijplaat waren omgezet in concrete doelstellingen. Op de foto de DIN boom met daarop geplakt de geeltjes met suggesties en ideeën van actief betrokken bewoners.
DIN boom in PDF

Bewoners

Uitspraak van één van de vrijwilligers die meer dan 10 jaar alles heeft gegeven voor de herontwikkeling van Heijplaat en de duurzame doelstellingen: "Ik heb me verkeken op de professionaliteit van functionarissen en bestuurders van de diverse betrokken stakeholders. Er werd veel geblaat, maar er was weinig wol."

In 2004 werd een serieus begin gemaakt met de aanpak van de herstructurering van Heijplaat/RDM als onderdeel van de Stadshavens van Rotterdam. Er werd gekozen voor een nieuwe manier van werken. Er werden op initiatief van woningbouwcorporatie Woonbron veel partijen betrokken, waaronder de bewoners van het dorp. Er werd gesproken over havenlingen en pioniers die naar het gebied gelokt moesten worden en het was noodzaak om de bewoners er bij te betrekken. De inwoners kenden immers als geen ander de eigenheid en de kwaliteiten van het gebied.
Heijplaat is niet groot en de gemeenschap was toen nog redelijk hecht. Toen het dorp nog van de RDM-werf was, bloeide er een rijk en bruisend verenigingsleven. In de RDM scheepsbouw en -reparatie tijd was onderdak en sponsoring voor verenigingen en clubjes in het dorp zelden een probleem. Alles werd centraal bepaald en geregeld door en vanuit de RDM. Toen de werf weg viel, veranderde dat drastisch. Ieder clubje of vereniging moest gaan knokken voor het voortbestaan. Onder andere door het bestaan van de vele verenigingen en clubjes die allemaal voor hun eigen bestaan vochten in een dorp waar de sociale cohesie langzaam maar zeker uit elkaar aan het vallen was, viel het niet mee om in de herstructurering de neuzen van de bewoners één kant op te krijgen. Dat was echter wel nodig om ze mee te kunnen laten groeien in de opzet van de herstructurering. Het was dan ook bijzonder lastig om een representatieve afvaardiging van bewoners samen te stellen die als vertegenwoordiging van alle inwoners gezien kon worden in de vele overleggen die zouden komen.
De mensen die actief waren binnen de herstructurering en meepraatten, kwamen uit verschillende groepjes. Zo waren er de huiseigenaren met hun vereniging, er was een bewonersvereniging, er waren vertegenwoordigers uit de politiek die op het dorp woonden en dan waren er nog de vertegenwoordigers van de diverse verenigingen en particulieren, zowel nieuwkomers als mensen die al langer op het dorp woonden, allemaal met andere ideeën, uitgangspunten en belangen.

Saamhorigheid
Verschillende mensen uit het dorp hebben geprobeerd om er een beetje saamhorigheid in te krijgen, maar uiteindelijk hebben de bewoners van het dorp te weinig als één blok gestaan als het ging om het vertegenwoordigen van de belangen van de bewoners in de herstructurering van het dorp en de omgeving. Daarnaast is er door de Stakeholders ( gemeente, deelgemeente, havenbedrijf, woningbouwcorporatie) nooit enige moeite gedaan om die eenheid te bevorderen. Er is door enkele bewoners bij de Stakeholders, (met name bij Woonbron, Deelgemeente Charlois en bureau Duurzaam) sterk op aangedrongen om daar wel aan te werken ten dienste van het welslagen van de duurzame herstructurering van Groot Heijplaat. Helaas voelden de partijen zich niet geroepen hier iets in te betekenen of ze zagen het nut er niet van in. Liever maakten ze gebruik van de verdeeldheid op het dorp als het zo uit kwam. Of dat opzet is of gebrek aan inzicht zal Joost weten, maar het tekent de incompetentie van die instanties als we spreken over burgerparticipatie of bewonersbetrokkenheid bij dit soort grote projecten. Praten met bewoners blijkt nog steeds een "afvink opdracht" te zijn voor veel partijen. Iets doen met de mening van bewoners is nog steeds not done.

Participatie en geleerde lessen
De situatie en de ontwikkelingen op Heijplaat tonen duidelijk aan dat instanties die betrokken zijn bij de herstructurering van het gebied zich weinig aantrekken van het feit dat het hier ook om inwoners gaat die een gefundeerde mening en een goed doordachte integrale visie hebben weten te ontwikkelen over de toekomst en de mogelijkheden van het gebied. Achteraf gezien is de betrokkenheid van de bewoners slechts goed geweest voor het afdekken van de participatieplicht die instanties als overheid en corporatie hebben. Binnen hun werkwijze zijn ze tegenwoordig verplicht om in overleg met betrokken bewoners te werken. Ook  voor het Havenbedrijf Rotterdam is het goed om te kunnen vermelden dat ze overleg hebben gevoerd met bewoners. Zij pretenderen immers altijd een goede buur te willen zijn. Het overleg dat zij doen beperkt zich echter vaak tot het geven van een presentatie van een reeds uitgewerkt plan, waar de bewoners of de belanghebbenden dan iets over kunnen zeggen. Misschien wordt het plan dat op kleine details iets bijgesteld, maar het belangrijkste doel is eigenlijk dat de betreffende instantie het onderwerp participatie kan afvinken en kan aantonen dat ze binnen het proces contact hebben gehad met bewoners of betrokkenen. Zelfs als de uitgangspunten van het gepresenteerde project berusten op misvattingen, zullen de betrokken instanties daar geen oor naar hebben. Het bedroevende resultaat van het IKS project op Heijplaat waarin gewerkt wordt aan energieneutraliteit van het gebied in 2020 toont dat overduidelijk aan.
Het IKS project was bedoeld om te kijken wat nodig is om te komen tot een energieneutraal Heijplaat in 2020 waarbij de bewoners de hoofdrol moesten spelen. De geleerde lessen uit het project hebben aangetoond dat de betrokken bewoners een voorsprong hebben genomen in duurzaam denken ten opzichte van de andere stakeholders binnen de herstructurering. Dit is de conclusie na een zorgvuldig onderzoek uitgevoerd door de Hoge School  Rotterdam.  De bewoners gingen voor zichzelf denken en ontwikkelden projecten en vroegen daarbij ondersteuning van de andere stakeholders. De bewoners hadden volgens de Samenwerking Overeenkomst 2 en het bijbehorende Afsprakenkader alle recht op die ondersteuning. Ze zouden volgens die overeenkomsten gefaciliteerd worden als ze met goede ideeën kwamen.

Mooi voorbeeld is een project, aangedragen door de VWH over de energieneutraliteit van het gebied. De VWH wilde in zee met een firma die een geweldig innovatief plan had en het was goed uitvoerbaar. De VWH heeft daar veel tijd in gestoken en uiteindelijk een subsidieaanvraag gedaan bij de gebiedscommissie om het zakelijk op te kunnen tuigen. De subsidie werd toegezegd en het ging in dit geval om een substabntieel bedrag. In dezelfde week dat de VWH de toezegging kreeg kwam van dezelfde instantie een brief binnen dat wegens structurele veranderingen in de ondersteuning van de bewonersverenigingen in Rotterdam, de VWH geen langlopende contracten meer mocht afsluiten. Maar de VWH stond op het punt om wel langlopende contracten af te sluiten en had daar ook de middelen voor beschikbaar gekregen. Hier zijn vragen over gesteld hoe dit op te lossen, maar daar is tot op de dag van vandaag nog geen antwoord op gekomen. De VWH heeft toen besloten de subsidie terug te storten en het hele project af te blazen omdat ze wisten dat de toegezegde ondersteuning altijd uit zou blijven.
Niet alleen de gemeente maar ook andere Stakeholders bleven in gebreke en kwamen afspraken niet na, bleven systematisch antwoorden schuldig op vragen van bewoners, weigerden in te gaan op disputen en juridische geschillen enz. In plaats van samenwerking om tot iets moois te komen, vochten de actief betrokken bewoners uiteindelijk tegen de bekende spreekwoordelijke Rotterdamse Bierkaai en in dit geval moest de knok ook nog eens gevoerd worden op vele fronten.

Vechten tegen de bierkaai
Voor echt actief betrokken bewoners kostte overleggen en meedenken in projecten waar ze bij betrokken waren af en toe 20 tot 30 uur per week. Omdat de herstructurering ook nog eens veel langer duurde dan oorspronkelijk werd beweerd (zou in 2011 klaar zijn, nu anno 2017 vindt pas de eerste nieuwbouw plaats, een vertraging van 100%) heeft een aantal vrijwilligers een ware marathon moeten lopen. Velen zijn in de loop van de jaren afgehaakt met ongeveer dezelfde boodschap: door het consequent niet willen luisteren van de andere stakeholders naar de mening van de bewoners zagen zij niet het nut van hun inzet. Vrijwilligers kunnen verder in de ogen van de stakeholders geen expertise hebben, ook al zijn ze hoog opgeleid en hebben ze veel ervaring in het bedrijfsleven.
Er zijn in de loop der jaren nieuwkomers geweest die enthousiast op Heijplaat/RDM afkwamen omdat het verhaal vertelde over duurzaam ontwikkelen in een interessant gebied. Velen van hen zijn na een tweetal jaren waarin ze serieus meedachten en –praatten, teleurgesteld weer afgehaakt en verhuisd.
Onderzoek onder de actieve bewoners toont aan dat in de loop van de jaren een aantal heeft moeten afhaken om gezondheidsredenen. Er zijn gevallen van burn out en zelf hartfalen bekend, mensen die letterlijk doodziek zijn geworden van meer dan 10 jaar opboksen tegen onbegrip en partijen die alleen eigen belang zien en praatten met de bewoners omdat dat nu eenmaal zo moet en was afgesproken. De harde werkelijkheid is dat de bewonersgroep wel duurzaam en integraal heeft leren denken, maar de andere stakeholders in de herstructurering  hebben daar weinig tot geen boodschap aan.

Conclusie
Na 14/15 jaar actief meegewerkt te hebben binnen de herstructurering, hebben de bewoners de conclusie kunnen trekken dat onze maatschappij nog lang niet klaar is voor het grote participeren en echte betrokkenheid van bewoners. Wanneer een ambtenaar van de deelgemeente gewoon zijn werk doet waar hij/zij voor betaald wordt en na twee jaar afscheid neemt van Heijplaat, krijgt hij/zij een mooie afscheidsborrel aangeboden door zijn baas in de lokale horecagelegenheid Courzand. Bewoners die meer dan 10 jaar zeer actief betrokken zijn geweest bij elk overleg, krijgen niet eens een bedankje voor hun inzet. In sommige gevallen worden ze met een zucht van opluchting nagekeken als ze na lange tijd de handdoek in de ring gooien. Kennelijk zit Rotterdam zo goed in actief betrokken bewoners dat de stad het zich kan permiteren om echte kantelaars in duurzaam ontwikkelen opzij te kunnen schuiven.  

Dit verhaal wordt binnenkort  aangevuld en geïllustreerd met voorbeelden van projecten die door de bewoners zijn geïnnitieerd, gerealiseerd of bijna gerealiseerd in het kader van de herstructurering en duurzame ontwikkeling, waarvan de initiatieven vaak zijn gefrustreerd door partijen met geïnstitutionaliseerde macht.