Duurzaam op Heijplaat in grote lijnen

Om iets zinnigs te kunnen zeggen over de duurzame (her)ontwikkeling van het tuindorp Heijplaat en het gebied rond het dorp, moeten we ook de duurzame ontwikkeling van de stad Rotterdam als geheel, dus stad en haven, onder de loep te nemen. Een en ander zijn namelijk onlosmakelijk met elkaar verbonden. Het gebied Groot Heijplaat is enkele jaren terug aangewezen als één van de speerpunten in de duurzame ontwikkeling van de stad. Energieneutraal, buitendijks bouwen, Concept House Village, bewonersparticipatie en circulaire economie zijn veel gehoorde termen op het dorp als er gesproken werd over de herstructurering. De duurzame ontwikkeling op Heijplaat kan daarom als voorbeeld gezien worden voor de houding van Rotterdam, het Havenbedrijf en de andere stakeholders in het duurzaam of maatschappelijk  verantwoord ontwikkelen. Hiervoor doet de redactie van Heijplaat.com in samenwerking met stichting Duurzaam Heijplaat veel moeite om zoveel mogelijk aspecten van de duurzame ontwikkeling van Rotterdam op een rij te zetten (red: momenteel werk in uitvoering ) om op die manier een objectief beeld te scheppen van de stand van zaken rond de duurzame ontwikkelingen in Rotterdam, de stad die onlangs werd uitgeroepen tot de meest innovatieve stad van Europa.

Hoe het voor Heijplaat begon

Aan het eind van de vorige eeuw na sluiting van de RDM werf, verloor Heijplaat de functie van huisvesting voor personeel van de werf. Na de definitieve sluiting van de werf, werd het gewoon een dorp tussen de havens. Aanvankelijk wilde het Havenbedrijf en de Gemeente slopen, maar de bewoners gingen protesteerden heftig omdat zij hielden van hun kleine dorpje. De bewoners wonnen en er werd niet gesloopt. Het leefklimaat op het dorp werd er echter niet beter op. Na een tijd begonnen er gesprekken op gang te komen over een herstructurering van het gebied. Groot Heijplaat moest een nieuwe bestemming krijgen. Opgestroopte mouwen moesten plaats maken voor moderne maakindustrie en een nieuwe manier van denken en doen, er werden pioniers en “havelingen” gezocht die wilden wonen en werken tussen de havens.
De herstructurering van gebied Groot Heijplaat ging in 2005 daadwerkelijk van start. Woningbouwcorporatie Woonbron was de initiatiefnemer. In eerste instantie zou in de herstructurering de RDM verdwijnen en plaats maken voor woningbouw in en rond de Stadshavens. Rond Heijplaat zijn dat de Waalhaven, de Eemhaven, de Heijsehaven en de Dokhaven. Gebied Groot Heijplaat vormt samen met het Vierhavensgebied aan de andere oever van de Nieuwe Maas, (Lekhaven, IJselhaven Keilehaven, Merwehaven) een gebied dat vele malen groter is dan het huidige stadshart en dat hele gebied wachtte op nieuwe bestemming als met de komst van Maasvlakte twee alle containerschuiverij naar de Maasvlakte zou gaan. Althans, dat was toen de gedachtegang. Het gebied zou vrij komen voor de nieuwe ontwikkelingen. De dames en heren stadsontwikkelaars hadden op die plek een nieuw stadshart voor ogen. Een nieuw stadshart, passend bij de stad Rotterdam, een stad die niet terugdeinst voor echt grote een baanbrekende projecten: wonen, werken en recreëren in en om de oude stadshavens. De ambities waren groot en de sky was the limit. Heijplaat zou het episch centrum worden van dit nieuwe stadshart.
De praktijk liep echter anders dan de verwachtingen. De grote Waal- en Eemhaven bleven hun functie houden en er moest in 2007 een oplossing gevonden worden voor het RDM terrein, want afbreken en saneren bleek geen optie te zijn. Dat werd in eerste instantie de RDM Campus waar een broedplaats moest komen voor vernieuwend onderwijs, innovatie en de nieuwe maakindustrie. Hiermee deed het begrip duurzaamheid zijn intrede in de herontwikkeling van gebied Groot Heijplaat. Hergebruik van de opstallen en vernieuwende en innovatieve ontwikkelingen gingen de boventoon voeren. Dat was een goede impuls voor de RDM, waar kosten nog moeite werden gespaard om de zaak vorm te geven.

Veranderende plannen en onvoldoende focus

Echter, de focus in de herontwikkeling van het gebied verschoof van dorp naar RDM, van wonen naar werken. Hierdoor raakten de plannen en de ontwikkelingen op het dorp praktisch gezien in het vergeethoekje. Het dorp kwam pas in 2010 weer een beetje in the picture toen vanuit de Hoge School Rotterdam het eerste I(nnovation)lab werd uitgevoerd op de gloednieuwe RDM Campus. Het Ilab, (spreek uit: eileb) is een vorm van onderwijs, waarbij vanuit verschillende disciplines studenten met elkaar op één vraagstuk/opdracht worden losgelaten. klik hier voor een presentatiefilmpje van de eerste groep. Na het eerste Ilab is er nog een tweede geweest. In tegenstelling tot de eerste, heeft het dorp weinig gemerkt van het tweede Ilab. Daarna verdween het Ilab van Heijplaat/RDM hetgeen erg jammer is, want het had een mooie katalysator kunnen zijn voor het terugbrengen van de binding tussen RDM en het dorp. Het eerste Ilab is wel de voorloper geweest van vele duurzame projecten en onderzoeken waarbij Heijplaat werd gezien en gebruikt als proeftuin en onderzoeksveld.
In de praktijk komt er echter weinig echt duurzaams duurzaam van de grond en wat er vanuit het dorp bedacht en ontwikkeld werd, stuitte op veel weerstand en onbegrip ondanks alle aandacht en focus, overeenkomsten en afsprakenkaders waarin wordt vastgelegd dat de bewoners een belangrijke rol moeten spelen in de duurzame ontwikkeling. Het ontbreekt echter vanaf het begin aan integrale aanpak, het ontbreekt aan kennis van zaken en inzicht in de materie rond duurzaamheid bij het leeuwendeel van de verantwoordelijke managers, directeuren, bestuurders en ambtenaren. Door het ontbreken van een stuurgroep is er ook weinig tot geen sprake van een vaste koers, met als gevolg dat elke professional of manager die vanuit zijn/haar werksituatie met Heijplaat bezig was, eigenlijk zijn of haar eigen gang kan gaan. De duurzame ontwikkeling die men voor dit gebied voor ogen had, komt mede daardoor niet van de grond. De duurzame ontwikkeling wordt vertaald en verteld in mooie brochures en ambtelijke stukken die spreken van vage stippen aan de horizon waarin doelstellingen vooruit worden geschoven naar 2035 en waarin slechts gesproken wordt over CO2 reductie en energiebeheersing. Verder zagen en zien we projecten waar duurzaam als bijvoeglijk naamwoord aan wordt vastgeplakt. In 2013 presenteerde de deelgemeente Charlois een Din Boom, waarin beleid staat uitgestippeld, doelstellingen zijn geformuleerd en verantwoordelijk instanties zijn benoemd. De Din boom is opgesteld om een leidraad te hebben om te komen tot een beter woonmilieu, betere ontwikkeling van bewoners en een beter economisch klimaat op Heijplaat. De Vereniging van Wijkbewoners Heijplaat heeft de Din boom ter hand genomen en hierop voortgeborduurd en hun visie geformuleerd in het stuk: een duurzame weg naar 2035. Met opzet is gewerkt vanuit de Din boom om af te stemmen op het beleid van de gemeente en andere stakeholders.Toen het stuk klaar was en gepresenteerd werd, wist niemand nog van het bestaan van de Din Boom. Dit is tekenend voor de schier onmogelijke situatie om constructief te werken als samenwerking en afstemmen op elkaar van groot belang zijn om een integrale duurzame ontwikkeling op Heijplaat mogelijk te maken. Tevens is het een klassiek voorbeeld van bewonersparticipatie: arbeidstherapie voor ambtenaren en andere professionals blijkt gewoon bezigheidstherapie te zijn voor bewonersparticipanten en alle moeite en kosten hebben tot nu toe nergens toe geleid.