Bewoners Participatie

In grote lijnen

Toen de herstructurering van Groot Heijplaat in 2004 van start ging, werden de bewoners van het dorp uitgedaagd om vooral mee te denken en mee te werken in het proces van de herstructurering. Woningbouwcorporatie Woonbron nam het initiatief en kwam met plannen om het hele gebied om te toveren tot een woonparadijs middenin de Stadshavens van Rotterdam. Maasvlakte 2 zat toen in de planning en men dacht dat de meeste containeroverslag rond Heijplaat zou verdwijnen, waardoor er veel terreinen vrij zouden komen. In combinatie met het Vierhavengebied zou er een gebied vrijkomen waar men een nieuw stadhart kon creëren in een gebied vele malen groter dan het huidige stadshart. Ook de opstallen op het RDM terrein zouden gesloopt worden en plaats maken voor woningen, in de Heijsehaven zouden pontons komen waarop kleine innovatieve bedrijfjes hun werkplaats zouden krijgen en langs de kades werd ruimte gecreëerd voor wonen en werken in panden met kleine werkplaatsjes op de begane grond. Op die manier kwam er weer leven langs de kades van de stadshavens.
De bewoners lieten zich dat geen twee keer zeggen en werkten enthousiast mee aan brandingsessies en brainstormen en al snel bleek dat er bijzonder creatieve geesten zaten tussen de bewoners van Heijplaat.
Vanaf het allereerste begin zijn dus bewoners van Heijplaat betrokken bij de herstructurering van het gebied Groot Heijplaat. Zij werden hierin gestimuleerd en aangemoedigd door de partners als Deelgemeente Charlois, de gemeente Rotterdam, het Havenbedrijf en Woonbron. Men zou in principe niets veranderen in het gebied zonder overleg met de bewoners, want, zo werd gesteld, zij zijn de experts die weten wat het is om te wonen in dit complexe gebied middenin en -tussen de havens van Rotterdam.  Ook werden pioniers, stadsnomaden en havelingen gezocht die in het gebied wilden investeren en komen wonen, al was het alleen maar om de leegstand tijdens de sloopfase tegen te gaan, want het naoorlogse dorp zou plaats moeten maken voor nieuwbouw en over die nieuwbouw gingen de wildste verhalen rond. The sky was the limit, alles was mogelijk en het moest revolutionair worden!

Als we nu (2018) terug kijken zien we dat de uitvoering en het resultaat van de bewonersparticipatie binnen het herstructureringsproces een schandalige schertsvertoning is geweest en dat is het nog steeds. Van de grote plannen van toen is weinig terecht gekomen tot groot verdriet van veel bewoners en als het doorgaat zoals het nu gaat, blijft er weinig over van een eens levendig en zelfvoorzienend gebied waar de circulaire economie eigenlijk al heel lang bestond en waar de structuur bijzonder duidelijk was.

Vanuit de bewoners zijn er velen geweest die jaar in jaar uit kosten nog moeite hebben gespaard om mee te denken binnen de ontwikkelingen. Keer op keer hebben zij laten zien in staat te zijn planning bij te stellen als voortschrijdend inzicht voorschreef dat dat nodig was. Er zijn vele vormen van overleg geweest waarbij steeds weer bewoners werden gevonden die bereid waren er aan deel te nemen. De bewoners hebben zelfs drie masterplannen gemaakt waarin ze overduidelijk een visie presenteerden. Er zijn door bewoners internationale festivals en kunstmanifestaties georganiseerd om het dorp en de omgeving op de kaart te krijgen en Heijplaat een naam van betekenis te laten worden toen daarom gevraagd werd.

Helaas heeft het binnen de herstructurering altijd ontbroken aan een masterplan en aan centrale regie. Politici, managers en directieleden van de grote stakeholders binnen het verhaal, zijnde het Havenbedrijf, Woonbron, de deelgemeente Charlois en de gemeente Rotterdam, kwamen en gingen en de wacht werd niet altijd netjes overgedragen. Oorspronkelijk was de planning voor het dorp dat het naoorlogse dorp in fases gesloopt zou worden, waarbij het gesloopte gedeelte vervangen zou worden door nieuwbouw om vervolgens de volgende fase te gaan doen. In 2004 was de planning dat alles op het dorp in 2011 klaar zou zijn. Sloop van het na oorlogse dorp en nieuwbouw zou gerealiseerd zijn evenalsen faciliteiten om het voorzieningen niveau te handhaven. Dat bleek al snel een illusie en allerlei obstakels dienden zich aan. Natuurlijk kan zo'n ingrijpend plan niet worden uitgevoerd zonder dat de planning moet worden bijgesteld, maar in geval Heijplaat werd een duidelijk einddoel al snel vervangen door allerlei vage "stippen aan de horizon". Als de belangen van één van de stakeholders veranderde, kon het zijn dat het plan voor het hele gebied werd omgegooid om de doodeenvoudige reden dat dan bij de andere partijen inmiddels een nieuwe manager, directeur of wethouder dossier Heijplaat op het bureau had liggen, maar absoluut niets wist van hoed en rand, waardoor deze makkelijk kon worden overruled door de partij met veranderde belangen. Het gevolg was dat de bewoners die meedachten en -praatten over de herstructurering constant bezig waren alle zeilen moesten bijzetten om alle kikkers in de emmer te houden en iedereen bij de les te houden omdat zij op den duur de enigen waren met een volledige dossierkennis. Het leek er wel eens op dat de arbeidstherapie voor de professionals de bezigheidstherapie was voor de bewonerparticipanten. Er zijn er in de loop van de jaren ook veel bewoners geweest die uit pure frustratie de handdoek in de ring gooiden omdat zij gek werden van het keer op keer moeten uitleggen aan de professionals hoe de vork in de steel zat en wat de afspraken waren en hoe de verhoudingen en verantwoordelijkheden lagen. Daarna moest er dan weer overlegd worden of de gemaakte afspraken nog wel gehandhaafd moesten worden want managers, directeuren en politici kijken graag vooruit en hebben weinig boodschap aan de lessen die uit het verleden geleerd kunnen worden.
Door die manier van werken zagen de bewoners de geplande manier van werken rond de nieuwbouw volledig de mist in gaan en vele voorzieningen zijn op stervens na dood en verdwenen.
Van de bewoners bleef slechts een kleine harde kern stug volhouden omdat zij geloof hebben in de kansen die er liggen voor het dorp. Zij hebben jarenlang de participatie vorm gegeven en gezorgd dat alle partijen tot nu toe konden konden zeggen dat ze met actieve bewoners samen aan het ontwikkelen waren.

Ook dat ligt nu echter zo goed als stil. In de afgelopen raadsperiode besloot met name leefbaar Rotterdam dat de participatie anders moest worden georganiseerd. Zij saneerden rücksichtslos de bewonersverenigingen en voor de Vereniging van Wijkbewoners Heijplaat was dit de druppel die de emmer deed overlopen. Zij bedankten verder voor de eer om tegen de bierkaai te vechten.

Zij kennen inmiddels alle ins en outs van de ontwikkelingen van het gebied omdat zij op alle fronten overleg voerden op tal van dossier met alle denkbare partners. Zij zijn de noodzaak gaan inzien van integraal denken in plaats van het fragmentarische denk- en werkpatroon van belanghebbenden en stakeholders. Hierdoor werd de harde kern van de participanten gezien als lastig en eigenwijs, terwijl kritisch maar constructief werd meegedacht. In 2014 presenteerden zij hun laatste visie over de ontwikkelingen voor gebied Groot Heijplaat

Een functionaris van een grote stroomleverancier die bezig was met het energieneutraal maken van het gebied in 2020, een IKS ambitie, verwoordde tijdens een maandelijks overleg tussen afgevaardigden van alle stakeholders waar de voortgang in de herstructurering werd besproken, de gedachte van menig stakeholder over de inbreng van de bewoners met dossierkennis. Er was kort daarvoor na lang aandringen eindelijk een vertegenwoordiger van de bewoners aangeschoven bij dit overleg, want volgens de afspraken in SamenwerkingOvereenKomst 2 waren de bewoners gelijkwaardig partner binnen de herstructurering. Deze vertegenwoordiger had de zware taak om de belangen van de bewoners te vertegenwoordigen en had daardoor nogal wat op- en aanmerkingen over het slechte verloop van de herstructurering, was het niet tegen de gemeente, dan was het wel tegen de woningbouwcorporatie. Opvallend was dat kritiek vaak persoonlijk werd opgevat en eens heeft de vertegenwoordiger een beroep gedaan dat hij professioneel gedrag van de managers, directeuren en politici mocht verwachten.
Op een goede dag kwam er uit de mond van de vertegenwoordiger van de stroomleverancier de opmerking dat ze niet van plan was om tijdens het maandelijkse overleg, dat ze altijd erg fijn en constructief had gevonden, haar positieve flow te laten verzieken door de negatieve houding van de bewoners

Hierop besloot de bewoner haar positieve flow niet langer te verzieken, maar wees haar op het feit dat 2020 niet zo ver weg was, dat ze al jaren elke maand haar positieve ochtend had binnen de duurzame ontwikkelingen op Heijplaat, maar de energieneutraliteit van het gebied nog geen stap dichterbij was gekomen.

Daarna duurde het niet lang of elke vorm van gezamenlijk overleg over de herstructurering van Heijplaat lag op zijn gat.   

In een recent onderzoek over de gang van zaken op Heijplaat werden ook bewoners geïnterviewd. Tijdens de gesprekken kwam naar voren dat de professionals het altijd jammer gevonden hebben dat ze niet in staat waren geweest om de bewoners “binnenboord” te houden tijdens het proces van de herstructurering. De bewoner die op dat moment geïnterviewd werd merkte toen op dat hij dat niet gek vond. Hij vertelde daarop  dat hij een keer de opmerking maakte in een vergadering dat er heel slordig, onzorgvuldig en achteloos werd omgesprongen met de participanten die vrijwillig en onbezoldigd veel tijd en energie stopten in het meedenken over het verloop van de herstructurering. Om zich heen zag hij bewonersparticipanten afhaken door burn outs, scheidingen en zelfs een hartinfarct, waarvan hij de spanningen rond hun inzet in de herstructurering en de overleggen duidelijk als mede oorzaak zag van hun ellende. Een manager van de overheid reageerde heel fel met een, op zijn zachtst gezegd, bijzonder luide stem, dat hij dat niet zo mocht stellen. De vertegenwoordiger van de bewoners maande hem toen tot kalmte en merkte op dat hij het met de beste wil van de wereld niet anders kon zien.

Het beste medicijn om als bewonerparticipant lang mee te blijven doen binnen zo’n verhaal, is het kweken van een blok voor je kop en het gladder maken van je rug.  

Er is op dit moment geen georganiseerde bewoners participatie binnen de herstructurering van het dorp. De stakeholders kiezen nu hun participanten naar eigen believen en voorkeur zodat ze naar hun opdrachtgever of leidinggevenden kunnen aangeven dat ze praten met de bewoners, waarmee ze hun "participatieplicht" binnen een project kunnen afvinken als zijnde afgehandeld. Er zal nog heel veel water door de Maas naar zee stromen voordat men door heeft dat op die manier een participatiemaatschappij nooit van de grond gaat komen.

De resultaten van een onderzoek over participatie op Heijplaat uit 2011 in bijgaande PDF