HET TUINDORP

Het tuindorp Heijplaat is 100 jaar oud. Het is in opdracht van de RDM gebouwd als huisvesting voor werknemers van de RDM. De gebroeders Baanders van de Amsterdamse school zijn verrantwoordenlijk voor ontwerp en bouw.  Er kwamen mensen wonen uit allerlei streken, provincialen die op de groeiende stad afkwamen. Zij waren gewend aan een eigen voordeur en een eigen tuin en zij kregen die ook. De architectuur is divers, er zijn meer kerken voor verschillende gezindtes gebouwd en verschillende scholen voor de kinderen. Er is een gemeenschappelijk vermaakcentrum gemaakt en er was zelfs een jong gezellenhuis waar men kon samenkomen voor vertier en vermaak.

Verder werd er gezorgd voor pleintjes, perkjes en boompjes, grotere huizen aan het gouden randje (zoals de Courzandseweg werd genoemd) voor het hogere personeel en de dokter. De Courzandseweg was tevens de rand van het dorp met als natuurlijke grens de Koedood, een veen riviertje aan de westkant van het oude dorp, dat uitmondde in de Nieuwe Maas.

Aan de noordkant van het dorp was "de muur" met daarachter de "fabriek". Die muur werd gevormd door de kantoren van de RDM, waar vrijwel iedereen die in het dorp woonde, werkte. Men ging massaal door de "blauwe poort" het werfterrein op. Dat zal overdag veel herrie gegeven hebben op het dorp, maar hé, dat was nu eenmaal zo. Iedereen verdiende daar zijn boterham, dus niet zeuren. De huisvrouwen kenden de codes: zwart als er een kolenbootje gelost werd bij Frans Swarttouw, rood gold voor erts en vliegroest, graan kon ook zo zijn speciale stof doen overwaaien en als ze gingen stralen op "de Fabriek" moest de was naar binnen. Maar hé, zo was dat nu eenmaal.

Dit gaf een speciale sfeer natuurlijk. Iedereen kende iedereen en reken maar niet dat je de kans kreeg om de tuin te verwaarlozen of om het stoepje ongeboend te laten. Zeiden de buren er niets van, dan deed de baas dat wel!

Hoe dichter bij de muur, des te kleiner waren de woningen. Daar woonde het gewone volk die het moesten doen met alle dagelijkse passanten voor de deur die naar hun werk gingen en aan het eind van de dag weer huiswaartd keerden. Die moesten het doen met de ronkende stinkende diesels van de talloze bussen die personeel kwamen halen en brengen in latere jaren, want er werkte meer mensen op de werf dan dat Heijplaat kon bergen.

Maar de bakker kwam aan de deur, de dokter woonde in het dorp en voor hen die de sociale controle kon verdragen ( je was niet alleen buur, maar ook collega) was het aangenaam wonen in die tijd. Dit was iets anders dan de voor-tussen-achterwoningen die in grote getale in Rotterdam gebouwd zijn om de grote stroom aan arbeiders te kunnen huisvesten die naar Rotterdam kwamen om te werken.

Tuindorp nu

Nog steeds ademt het tuindorp een fijne sfeer uit. Veel van de typerende details uit de tijd dat het dorp gebouwd werd, zijn bewaard gebleven.

De Courzand is er nog steeds. Het vroegere gemeenschappelijke vermaakcentrum huisvest nu een restaurant. Het gouden randje kijkt niet meer uit op de Koedood, maar de mooie huizen staan er nog steeds en je kan duidelijk zien waarom het het gouden randje werd genoemd. Onlangs (2018) is het oude dorp samen met de RDM en de Quarantaine Inrichting uitgeroepen tot beschermd stadsgezicht.

De centrale straat in het tuindorp voert je nog steeds langs de drie kerken die kenmerkend zijn voor het dorpsaanzicht, langs het Rondoplein met zijn nog in tact zijnde muziekkoepel, onder de tunnel door van het voormalige jong-gezellenhuis de Gigant, onlangs gerestaureerd en dankzij de inzet van een oud bewoner voorzien van een nieuw torentje, het schoolplein op waar het onlangs opgeknapte monumentale schoolgebouw van de Klaver het gezicht bepaald.

Het is anders dan elders. Ondanks dat er veel vervangen is in het tuindorp, blijft het mede door het uitgekiende stratenplan met zijn pleintjes, plantsoentjes en verspringende gevellijnen, een lust om op een zomerse dag doorheen te wandelen.

Helaas zijn veel voormalige winkels gesloten. Zij konden het niet meer bolwerken omdat er niet meer genoeg klandizie te vinden is in het dorp. De voormalige winkelpanden werden tot voor kort gebruikt als kantoor voor de bewonersvereniging en als wijkwinkel van de woningbouwcorporatie. Al met al nuttige invulling voor de lege ruimtes, maar deze functies gaven ook niet het levendigere straatbeeld dat men graag zou willen. Na het opheffen van de bewonersvereniging en de verhuizing van de wijkwinkel van Woonbron, zijn de oude winkelpanden verkocht en dienen nu als woonhuis. Het enige winkelpand dat een tijdje terug onlangs weer als winkelpand in gebruik werd genomen is de Alcorstraat 23, de ruimte van Francisca Henneman  www.difranci.com  die met haar atelier/galerie direct een ander aanzicht geeft aan dat stukje straat. Daar gebeurt weer iets en het pand heeft een goede uitstraling!

Natuurlijk staat ook het oude dorp tegenwoordig vol met auto’s, zoals overal elders. Door de toenemende drukte achter de muur van het RDM terrein wordt het zelfs druk in de buurt van de Blauwe Poort, de centrale toegangspoort die het RDM terrein makkelijk bereikbaar maakt vanuit het dorp. Mensen die daar wonen merken als geen ander dat er weer leven in de brouwerij komt. Zij kunnen hun auto overdag niet meer kwijt en de muur van kantoren is tegenwoordig zelf, door de vele verbouwingen, regelmatig de oorzaak van ongemak voor de directe omgeving. Ook het openbaar vervoer die de eindhalte vlakbij de Blauwe Poort heeft, zorgt voor veel ongemakken voor de direct omwonenden. Nog steeds geldt daar dus, net als vroeger, hoe dichter bij de muur, des te meer overlast van de activiteiten achter de muur. Voor het zoeken naar een oplossing voor deze ongemakken lopen de bewoners ook tegen de muur. In dit geval een muur van onwil en onbegrip bij instanties en functionarissen die maar al te graag de ooit toegezegde verbeteringen voor de inwoners van het dorp liever vergeten.

Verder zijn er in de afgelopen jaren nog enkele rotte plekken uit het tuindorp gesloopt en vervangen door nieuwbouw.

De sfeer in het tuindorp is anders dan vroeger. In de dagen dat iedereen voor de baas achter de muur werkte was alles strak geordend ondanks de speelse architectuur. Alles was tot in de puntjes geregeld, de inwoners van het dorp werden goed verzorgd en de huizen werden goed onderhouden.

Nu is dat anders.

De bevolking is meer divers en ondernemers hebben zich gevestigd in de grotere panden en objecten. De sociale controle is kleiner en ook op Heijplaat slaat de kleine criminaliteit van tijd tot tijd bikkelhard toe, maar voor veel Heijplaters is het dorp hun alles, want het is en blijft een uniek plekje in de grote stad Rotterdam.
Daarnaast liggen er voor de nabije toekomst grote uitdagingen voor woningbouwcorporatie Woonbron. Het oude dorp heeft de status beschermd stadsgezicht, maar veel huisjes zijn oud, tochtig, slecht geïsoleerd en minimaal onderhouden. Voor de toekomst is de uitdaging: woningen moeten van het gas af en verduurzamen.
De woningbouwcorporatie Woonbron was de initiator van de veranderingen op het dorp. Op een moment dat er nieuw gebouwd moest worden haakte de corporatie af en had het liefst heel Heijplaat de rug toegekeerd. Het aantal mislukte projecten van de corporatie binnen de herstructurering van het dorp zijn niet op de vingers van twee handen te tellen, nu moeten ze aan de bak met een echte uitdaging die opgelegd gaat worden door de rijksoverheid. Daarbij moeten ze rekening houden met de status beschermd stadsgezicht.

Tuindorp toekomst

Wat de toekomst wordt van het tuindorp is moeilijk te voorspellen. Het heeft de status van beschermd stadsgezicht, dus de sfeer in  het oude dorp zal zo goed als gehandhaafd kunnen worden.
Helaas zijn veel van de oude pandjes zijn toe aan een flinke opknap beurt. De eigenaar van het grootste gedeelte van de oude woningen is woningbouwcorporatie Woonbron en er mag rustig gezegd worden dat Woonbron niet uitblinkt in het onderhouden van hun bezit, maar in de nabij toekomst zullen zij hun bezit toch drastisch onder handen moeten nemen. In de nabije toekomst ligt er namelijk op het gebied van de volkshuisvesting een grote uitdaging voor heel Nederland. Om aan de eisen van het klimaatakkoord te voldoen, moeten we minder energie gebruiken en stoppen met het gebruik van fossiele brandstoffen, dus ook het gas waar alle panden in het oude dorp nog gebruik van maken. Daarnaast zal er op grote schaal geïsoleerd moeten worden.

Het oude dorp zal dus wellicht het toneel worden van een grote opknap beurt. Het leeuwendeel van de woningen zijn sociale huurwoningen. De Huurdersvereniging van Heijplaat heeft al vragen gesteld hoe Woonbron denkt deze uitdaging aan te gaan, maar de woningbouwcorporatie geeft tot nu toe niet thuis.

Met de toename van de activiteiten rond het dorp zal het ook drukker worden op het dorp. Meer activiteiten op het RDM terrein brengt meer vekeer met zich mee en meer mensen die gebruik maken van de openbare ruimte. Meer activiteiten in de havens rond het dorp zullen meer geluidsoverlast met zich meebrengen en op het dorp mag men hopen dat het ook meer werkgelegenheid met zich meebrengt.

Waar het na oorlogse dorp stond, wordt momenteel nieuwbouw gerealiseerd. De nieuwbouw voldoet aan de huidige eisen. Eén daarvan is adaptieve bouw. Omdat het dorp buitendijks ligt, moet in dit geval de maaiveld-hoogte aangepast worden met als gevolg dat het nieuwe dorp 71 cm hoger ligt dan het oude dorp. Nu is er al geruime tijd sprake van wateroverlast bij zware regenval in het oude dorp en de vrees is groot en hoogstwaarschijnlijk niet ongegrond dat dit alleen maar toe zal nemen door het hoogte verschil tussen het nieuwe en oude dorp. De bewoners hebben lang geleden hierover aan de bel getrokken, maar de inbreng die de bewoners wilden hebben in de herstructurering werd voor het overgroot gedeelte als bijzonder lastig ervaren door de partijen die vanuit hun activiteiten betrokken waren en zijn bij de herstructurering van het gebied. Er is dan ook weinig vertrouwen dat dit in de nabije toekomst zal veranderen en de bewoners zullen nog vele malen zuchten vanwege de hardleersheid van wat zij "de professionals" noemen.

Verder hoopt men dat er in de toekomst wat meer activiteiten gaan komen waardoor het Rondoplein weer de functie gaat krijgen van dorpsevenemententerrein, maar vooralsnog zal het tuindorp zijn rustige karakter blijven behouden en er zal nog heel wat water door de Maas stromen voordat er een goede menging komt tussen de inwoners van het oude en het neiuwe dorp.

Verder moet men raden naar de toekomst. Tot voor kort stond Heijplaat hoog op de agenda van stedelijke vernieuwing en duurzame ontwikkelingen. Door het mislukken van de grote ambitieuze plannen die men had met het dorp doet men er nu alles aan om het hele verhaal in de vergetelheid te laten verdwijnen, dus er zal weinig aandacht meer zijn voor projecten als energieneutraliteit in 2020 en integrale duurzame ontwikkeling van het gebied en het terugbrengen van de voorzieningen op het dorp.